گنبدِ باز نطنز، از آثار تاریخی کمترشناخته‌شدهٔ ایران است که معماری فوق‌العاده‌ای دارد. این گنبد شگفت‌انگیز، یکی از مهم‌ترین آثار دوران صفوی به‌شمار می‌رود. داستان‌های بسیاری دربارهٔ گنبد باز نقل شده که هرکدام خواندنی است و باید به آن‌ها توجه ویژه‌ای داشت؛ چراکه ریشهٔ نام‌گذاری این بنا (وجه تسمیه) از همین داستان‌ها گرفته شده است. در ادامه، همراه ما باشید تا بیشتر با این جاذبهٔ تاریخی دورهٔ شاه عباس صفوی آشنا شوید.


تاریخچه گنبد باز

در روزگار شاه عباس صفوی، مقبره‌ای ساخته شد که امروزه با نام «گنبد باز» در نطنز شناخته می‌شود. وجه تسمیه و داستان‌های پرشماری که دربارهٔ این بنا نقل شده، بسیار شنیدنی است؛ روایت‌هایی که سینه‌ به‌ سینه در میان مردم نطنز جابه‌جا شده و به نسل امروز رسیده است.
شاه عباس برای شکار جانوران بزرگ به مناطق شمالی ایران مانند گرگان و مازندران سفر می‌کرد، اما شکار پرندگان را در اصفهان و پیرامون نطنز مناسب می‌دانست. او علاقه‌ای ویژه به بازهای شکاری داشت؛ تا جایی که سفیران کشورهای گوناگون، از جمله گرجستان و روسیه، بازهای چابک و تربیت‌شده را به او پیشکش می‌کردند.
در میان این پرندگان، بازِی به نام «لَوند» بیش از همه دل شاه عباس را بُرد .لوند به دلیل تیزپروازی و چابکی‌اش، محبوبیت ویژه‌ای یافت. گنبد باز نطنز، در حقیقت یادبود و آرامگاه همین باز شکاری محبوب و قدرتمند است.


مسیرهای دسترسی به گنبد باز نطنز

برای بازدید از این گنبد، دو مسیر اصلی و فرعی وجود دارد:

مسیر اصلی
این مسیر در بخش شمالی واقع شده و با شیبی تند، فاصلهٔ کمی تا شهر نطنز دارد. مسافت این راه تا قله کوه نسبتاً طولانی است و برای پیمودن آن باید حدود ۱۲۰۰ متر پیاده‌روی کنید. از این مسیر، نمای کامل شهر نطنز به‌وضوح قابل مشاهده نیست.

مسیر فرعی
مسیر فرعی از کنار منطقه‌ای کوهپایه‌ای به نام «قدمگاه» می‌گذرد. این مسیر دارای شیبی ملایم‌تر و مسافتی در حدود ۹۰۰ متر است. در حین عبور از مسیر فرعی، نمای زیبا و کاملی از شهر نطنز پیش چشم بازدیدکننده پدیدار می‌شود.


معماری گنبد باز

معماری گنبد باز نطنز از ویژگی‌های منحصربه‌فردی برخوردار است. این بنا متشکل از یک گنبد آجری هشت‌ضلعی است که بر سکویی دایره‌شکل بنا شده است. قطر این سکوی دایره‌ای ۱۰ متر و ارتفاع آن بین ۳ تا ۸ متر متغیر است.
ستون‌های نگهدارنده گنبد در فاصله‌ای حدود یک متری از لبه پرتگاه قرار گرفته‌اند و مصالح به‌کار رفته در ساخت بنا، آجر و ملات گچ است.
ورودی‌های گنبد دارای ابعاد استانداردی هستند: ارتفاع ۱۸۰ سانتی‌متر، طول ۱۰۰ سانتی‌متر و عرض ۸۰ سانتی‌متر.
در ضلع شمال غربی گنبد، درگاهی تعبیه شده که از طریق یازده پلهٔ مارپیچ به بخش فوقانی گنبد متصل می‌شود. در سقف فضای داخلی نیز دریچه‌ای مدور طراحی شده که از طریق آن می‌توان هم نمای داخلی ساقه گنبد و هم نمای خارجی آن را مشاهده کرد.


دو روایت دربارهٔ گنبد باز

دربارهٔ گنبد باز نطنز، دو روایت مختلف همواره نقل شده است؛ اما صحت و سنجش اینکه کدام یک از این داستان‌ها به واقعیت نزدیک‌تر است، تاکنون روشن نشده است.

روایت اول
گفته می‌شود روزی که شاه عباس قصد داشت از چشمه‌ای در همان حوالی شکارگاه آب بنوشد، باز لوند مانع او شد. این اتفاق چندین بار تکرار شد تا آنجا که شاه با خشم، دستور کشتن باز را صادر کرد. پس از اجرای دستور، هنگامی که شاه به کنار چشمه رسید، متوجه شد ماری سمی در آب مرده و زهر آن با آب آمیخته شده است. در این لحظه، شاه از فرمان خود سخت پشیمان شد، زیرا فهمید باز با فداکاری جان او را نجات داده است. به دستور وی، بنای یادبودی بر فراز کوه برای گرامیداشت این باز ساخته شد.

روایت دوم
در این نقل، آمده است که شاه عباس به باز لوند علاقه‌ای فراوان داشت. در یکی از سفرها، باز در همین منطقه از دنیا رفت و شاه به پاسداشت یاد او و برای تسکین غم خود، دستور داد مقبره‌ای در آن مکان بسازند.


جمع‌بندی

گنبد باز نطنز، از آثار تاریخی کم نظیر دورهٔ صفویه به‌شمار می‌رود که برای بازدید از آن، باید از کوهی با ارتفاع دو هزار متر صعود کنید. با این حال، اگر عاشق تاریخ و معماری باشید، این صعود در برابر غنای فرهنگی و عظمت تاریخی این بنای بی‌نظیر، ارزش تلاش خود را دارد و بی‌تردید، خستگی راه از تنتان به در خواهد شد.